Handvatten of handvaten: wat is de juiste spelling?

Het korte antwoord op de vraag of je handvatten of handvaten uitspreekt is simpel: beide vormen zijn correct. Je mag zelf kiezen welke vorm je in je teksten gebruikt. Sinds de herziening van 2005 staan beide spellingen naast elkaar in het Groene Boekje van de Taalunie. Toch zit er een flink stuk geschiedenis achter deze twee schrijfwijzen en hebben veel taalgebruikers nog altijd een sterke persoonlijke voorkeur. In dit artikel leggen we uit waar het verschil vandaan komt, hoe de bekende taalinstanties ertegenaan kijken en welke vorm je het beste kiest voor jouw tekst.

Waarom gebruiken we twee verschillende meervoudsvormen?

De verwarring rondom het woord handvat ontstaat door de opbouw van het woord. Het is een samenstelling van “hand” en “vat”. Hierbij verwijst “vat” niet naar een houten ton of een bloedvat, maar naar het werkwoord “vatten” (grijpen of vasthouden). Een handvat is dus letterlijk iets wat je met de hand vastpakt. Omdat het woord afstamt van “vatten”, is de oudste en historisch meest logische meervoudsvorm “handvatten”, met een korte klinker en een dubbele t.

De variant “handvaten” is ontstaan door een taalkundig proces dat analogie heet. We zijn in het Nederlands erg gewend aan meervoudsvormen zoals “vaten” (van biervaten of bloedvaten). Omdat die woorden met een enkele t en een lange a-klank worden gespeld, gingen mensen dit automatisch ook toepassen op “handvat”. Deze vorm werd in de loop der tijd zo populair in de spreektaal dat de schrijfwijze uiteindelijk ook officieel is geaccepteerd.

Hoe oordelen de bekende taalautoriteiten?

Hoewel beide spellingen officieel goedgekeurd zijn, is er onder taalkundigen en in woordenboeken nog wel een subtiel verschil in waardering te vinden. De verschillende instanties kijken er zo naar:

• De Taalunie: Keurt beide vormen volledig goed. In de Woordenlijst Nederlandse Taal staan ze als gelijkwaardige varianten vermeld.
• Genootschap Onze Taal: Beschouwt beide meervouden als correct, maar merkt op dat de traditionele vorm “handvatten” in de praktijk nog altijd de voorkeur geniet van de meeste schrijvers.
• De Dikke Van Dale: Toont zich wat conservatiever. Hoewel “handvaten” in het woordenboek staat, krijgt deze vorm het label “minder juist”. Van Dale adviseert dus om voor “handvatten” te kiezen.
• De Vlaamse overheid: Volgt de Taalunie en accepteert beide schrijfwijzen als volledig correct in officiële en zakelijke communicatie.

Maakt het verschil of je de letterlijke of figuurlijke betekenis gebruikt?

Het woord handvat heeft zowel een letterlijke als een figuurlijke betekenis. Letterlijk gaat het om een fysieke handgreep, zoals de handvatten van een fietsstuur of een keukenkastje. Figuurlijk gebruiken we het woord in de betekenis van een leidraad, richtlijn of hulpmiddel, bijvoorbeeld: “Dit stappenplan biedt handvatten om efficiënter te werken.”

Soms wordt gedacht dat je bij de figuurlijke betekenis verplicht bent om “handvatten” te schrijven, en dat “handvaten” alleen voor fysieke voorwerpen geldt. Dit is een fabeltje. Voor beide betekenissen mag je beide meervoudsvormen gebruiken. Er is geen enkele officiële regel die hierin onderscheid maakt.

De historische reis van het woord handvaten

Veel mensen denken dat “handvaten” een modern internetverschijnsel of een recente spelfout is. Dat klopt niet. De variant met een enkele t gaat al eeuwenlang mee in onze taal. De vorm “handvaten” werd bijvoorbeeld al aangetroffen in een krantenartikel in de Middelburgsche Courant uit het jaar 1766. Ook het toonaangevende historische Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) nam het meervoud “handvaten” in 1911 al op in de kolommen. Het is dus een organisch gegroeide vorm die diep in de Nederlandse taalgeschiedenis geworteld zit.

Praktische richtlijnen voor je tekst

Er zijn de laatste jaren geen nieuwe wijzigingen doorgevoerd in de spelling van dit woord; de keuzevrijheid blijft gewoon bestaan. Om te bepalen welke vorm je het beste kunt gebruiken, kun je deze richtlijnen aanhouden:

• Blijf consequent: Wissel de twee vormen niet af binnen hetzelfde document. Kies er één en gebruik die in je hele tekst.
• Kies voor veilig bij een formeel publiek: Schrijf je een academische scriptie, een juridisch document of een formele sollicitatiebrief? Gebruik dan “handvatten”. Hiermee voorkom je dat een kritische lezer of taalpurist over je spelling struikelt.
• Kies voor spreektaal bij een informele toon: In een informele blogpost, een interne e-mail naar collega’s of een tekst die dicht bij de gesproken taal ligt, is “handvaten” een prima en natuurlijke keuze.