Toestemming geven is het actief, bewust en vrijwillig geven van toestemming aan een ander om een bepaalde handeling te verrichten. Hoewel we het meestal hebben over toestemming in de context van seks en intimiteit, is het ook een juridische term die een belangrijke rol speelt in zowel privacy- als medisch recht.
De laatste jaren zijn we ons steeds bewuster geworden van het belang van toestemming. Waar grenzen soms als irrelevant werden beschouwd, is toestemming nu een hoeksteen van gezonde relaties en nieuwe wetgeving. Het gaat om de actieve instemming van de betrokkenen.
Wat is consent?
Het woord ‘consent’ is afgeleid van het Latijnse werkwoord consentire, wat letterlijk ‘samen voelen’ of ‘instemmen’ betekent. In het Nederlands zeggen we voor consent simpelweg ’toestemming’ of ‘instemming’.
Soms zoeken we de betekenis van een woord op in het woordenboek, gewoon omdat het woord op zichzelf leuk of interessant is. Bij ‘consent’ gaat het echter niet zozeer om linguïstische nieuwsgierigheid. Dit is geen abstract woordspel, maar een term met reële sociale, persoonlijke en juridische gevolgen. Het geeft de grens aan tussen een aangename interactie en het schenden van iemands integriteit.
De vier pijlers van echte consent
We kunnen in de praktijk bepalen wat toestemming is door naar vier criteria te kijken: waaraan moet toestemming voldoen?
- Vrijwillig: Toestemming mag nooit worden afgedwongen door chantage, manipulatie, druk of fysiek geweld.
- Geïnformeerd: Je kunt geen toestemming geven als je de context niet kent. Als iemand je niet voldoende informatie geeft over wat de consequentie zou kunnen zijn, heb je geen toestemming.
- Specifiek: Akkoord gaan met een kus betekent niet dat je akkoord gaat met seks. Je geeft toestemming voor de handeling op dat moment, niet voor alle daaropvolgende handelingen.
- Herroepbaar: Misschien wel de belangrijkste regel. Je kunt op elk moment van gedachten veranderen, zelfs halverwege de interactie. Op dat moment is je toestemming niet langer geldig.
Waarom ‘Nee’ geen ‘Ja’ is
Vroeger werd aangenomen dat ‘ja’ automatisch gegeven was als er geen weerstand was in de zin dat een persoon geen ‘nee’ zei, niet schopte of wegrende. Dit is niet het geval. Mensen bevriezen in spannende, ongemakkelijke of beangstigende momenten. Deze freeze response betekent dat een persoon fysiek of verbaal geen weerstand kan bieden.
Echte toestemming is daarom actief. Het is niet dat niemand ertegenin gaat, maar dat iemand actief instemt. Dit hoeft niet altijd te betekenen dat we een formeel contract tekenen, hoewel dat de zaken wel heel duidelijk maakt. Vragen of de ander zich er prettig bij voelt, is een eenvoudige manier om dit te bevestigen. Je kunt aan lichaamstaal zien of mensen zich prettig voelen, maar bij twijfel moet je het gewoon vragen.
Toestemming in de Nederlandse wet
Toestemming dient niet alleen als morele richtlijn; in veel landen is het ook wettelijk vastgelegd. De wetgeving rondom seksuele misdrijven in Nederland is gemoderniseerd. Sinds 1 juli 2024 is de nieuwe wet van kracht: bij de vaststelling van seksuele misdrijven is de vraag nu of iemand toestemming heeft gegeven.